Opoczyńskie jako region kulturowy istnieje w świadomości każdego etnografa. Nie tylko jednak etnograf zdaje sobie sprawę, że Opoczyńskie to nie tylko jednostka w podziale administracyjnym Polski, lecz także region o charakterystycznych, swoistych cechach. Jakie istnieją podstawy do tego rodzaju przypuszczeń czy twierdzeń ? Odpowiedź na to pytanie daje język, historia i cechy kulturowe Opoczyńskiego. Ludność tej ziemi, obejmującej peryferyjne obszary Mazowsza, Małopolski i Ziemi Sieradzko-Łęczyckiej, różni się od innych polskich grup etnicznych gwarą, strojem oraz specyfiką wielu elementów folkloru, a wszystkie te cechy kultury ludowej składają się na odrębność regionalną Opocznian.

Prowadzący badania etnograficzne w okresie międzywojennym i późniejszym tak charakteryzują społeczność opoczyńską : Lud opoczyński mimo ciężkiej pracy rolnej jest „usposobienia żywego i niespożytej energii”. Chłop opoczyński ma „charakter silny i oporny, z natury jest wesoły i ma dobre serce. Kiedy przyjdzie mu się zabawić to tańczy do upadłego”. W kolejnej charakterystyce uwypuklane są jeszcze inne cechy tej społeczności : „lud zamieszkujący okolice Opoczna jest ruchliwy, porywczy, zadzierżysty, w rozmowie żywo gestykulujący, Opocznianie skorzy są do zabawy, śpiewu i tańca”. Pracowity lud ten uprawia mało urodzajne gleby, stąd znane powiedzenie : „Opoczyńskie kraje – korzec sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje”, albo „ziarno za ziarno, słoma za robote a plewy darmo”.

Widocznym symbolem pobożności ludu opoczyńskiego były i są rozliczne krzyże i kapliczki stojące we wsiach i poza nimi, przy drogach, na rozdrożach, nad wodą, w lasach.

Do dziś odbywają się modlitwy i śpiewy religijne u krzyży przydrożnych w wieczory majowe i czerwcowe. Uroczystości te osobno odbywają panny i młode mężatki, osobno dzieci, osobno kawalerka.

Ziemia Opoczyńska posiada wiele piękna i uroku. Tutaj szumią dotąd resztki dawnej puszczy nadpilickiej a na polach tu i ówdzie rosną jeszcze rozłożyste grusze, przypominające krajobraz z ubiegłych wieków. Wiele pierwotnej sielskości zachowały również wsie opoczyńskie, zwłaszcza położone w lasach i na ich pobrzeżach, nad wodami i wśród rozległych pastwisk i łąk.

Mieszkańcy Ziemi Opoczyńskiej to ludzie nie tylko bardzo pracowici i zapobiegliwi, ale również gospodarni i w większości kultywujący zwyczaje swoich przodków. Nadal przy okazji różnych świąt noszone są regionalne stroje ludowe. Wiele uroczystości i świąt kościelnych sprzyja kultywowaniu obrzędów i zwyczajów rodzinnych i dorocznych prawie we wszystkich parafiach naszego dekanatu.

Bogata opoczyńska twórczość wokalno-muzyczna i kolorowe stroje stanowiły źródło inspiracji dla wielu zespołów pieśni i tańca, miedzy innymi „Mazowsza”.

   Opoczno to obecnie centrum życia kulturalnego regionu, regionu słynącego z bogatej tradycji kultury ludowej, aktywności wielu twórców, szczególnie hafciarek, wycinankarek i muzykantów.

tekst: dr Jan Łuczkowski